Dark Matter

این یک نقد دوستانه است؛ از دوستان خواهش می‌کنم یادشان باشد منتقد همیشه هست و آزادانه نظرش را می‌گوید. پس مهربان باشید.

سریال «ماده تاریک» را دیدم و باید بگویم ایده‌اش واقعاً جذاب است. سفر میان جهان‌ها همیشه مخاطب زیادی داشته و دارد. اما نویسنده دچار ایرادهایی شده که در میان نویسندگان باتجربه و حرفه‌ای کمتر دیده می‌شود. انگار این داستان را کسی نوشته که بیشتر به بازار فکر می‌کرده تا به ساختار روایت.

یک نکته را هم صریح بگویم: وقت من برای این نقد محدود است و چون بابتش دستمزدی نمی‌گیرم، نمی‌توانم بیش از حد روی آن وقت بگذارم. پس این نقد، نگاهی سریع ولی صادقانه است.

فیلمنامه: شروع خوب، مسیر لغزنده

از نظر فیلمنامه، داستان در ظاهر روایت خوبی دارد و جذاب هم هست. مشکل از جایی شروع می‌شود که به سراغ جهان‌های موازی می‌رویم.

جهان‌های موازی موضوعی است با نظریه‌های بسیار پیچیده و متنوع. نمی‌شود در یک فیلمنامه از همه‌ی آن‌ها، یا حتی بخشی‌شان، به‌طور سرسری استفاده کرد و انتظار داشت داستانی منسجم بیرون بیاید. نتیجه معمولاً داستانی کلیشه‌ای و ناامیدکننده است.

داستان تا جایی که شخصیت اصلی هنوز وارد جهان‌های دیگر نشده بود، خوب و قابل قبول پیش می‌رفت. اما وقتی او ناگهان به سفر میان جهان‌ها می‌پردازد، با یک سری «قوانین» روبه‌رو می‌شویم: مثلاً باید ذهنت را خالی کنی و فقط به مقصد فکر کنی. بله، درست شنیدید؛ این‌ها «قانون» نامیده می‌شوند.

قانون‌نویسی در داستان

اینجا باید کمی درباره‌ی قانون صحبت کنیم. نویسنده فقط مسئول نوشتن داستانی خوب با دلایل علمی نیست؛ باید چارچوب هم بسازد و قوانین سخت‌گیرانه بنویسد. آن‌قدر سخت‌گیرانه که حتی اگر از واقعیت علمی فاصله بگیرد، باز هم در درون داستان نظم، چرایی و پیچیدگی درست و روایتی قدرتمند ایجاد کند. قانون خوب یعنی قیدی که شخصیت‌ها نتوانند هر وقت خواستند از آن عبور کنند.

البته می‌دانم چنین کاری زمان و انرژی زیادی می‌طلبد و تحقیق می‌خواهد. من هم درباره‌ی فیزیک کوانتوم و جهان‌های موازی تحقیق نکرده‌ام و اطلاعات تخصصی ندارم؛ اما همین‌جا می‌توانم چند قانون ساده بنویسم تا نشان بدهم موضوع چقدر ساده‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد.

این بخش از نقد خودش یک کلاس کوتاه داستان‌نویسی است؛ برای نویسندگان تازه‌کار و کهنه‌کار.

سه قانون پیشنهادی برای دنیای کوانتومی

قانون اول: جهان‌ها نباید بی‌نهایت باشند.
تعداد جهان‌های درهم‌تنیده‌ی انسانی نباید بی‌نهایت یا بی‌حساب باشد. منظورم این است که وقتی صدها «جیسون» با زندگی یکسان و ظاهر مشابه وارد جهان جیسون اصلی می‌شوند، ارزش داستانی هر کدام از بین می‌رود. (اگر هم این جیسون‌ها دقیقاً کپی شخصیت اصلی نباشند، سریال به این تفاوت‌ها کم پرداخته و بیننده ممکن است برداشت کاملاً اشتباهی پیدا کند.) وقتی جیسونی که مکعب را ساخته فقط یک نفر است و جیسون‌هایی که دزدیده می‌شوند هزاران نفرند، داستان لوس و بی‌اهمیت می‌شود.

قانون دوم: ساخت مکعب باید محدود باشد.
چرا مکعبی که در یک جهان با سختی ساخته شده، در جهان دیگر هم ناگهان و بی‌دلیل ساخته شده است؟ این کار منطق ندارد. یا باید ساخت مکعب محدود باشد، یا سفر و پرش میان جهان‌ها از راه دیگری انجام شود. وقتی چنین محدودیتی نیست، جهان داستان ساده و بی‌عمق می‌شود و نویسنده به‌راحتی از زیر بار پرداختن به آن شانه خالی می‌کند؛ هر وقت شخصیت‌ها به بن‌بست رسیدند، آن‌ها را وارد مکعب می‌کند و با خیال راحت جابه‌جایشان می‌کند.

قانون سوم: سفر باید هزینه داشته باشد.
اگر عبور از یک جهان به جهان دیگر فقط به «ذهن خالی» و فکر کردن به مقصد نیاز دارد، پس سفر هیچ بهایی ندارد. نه خطری دارد، نه مهارتی می‌خواهد، نه محدودیتی. وقتی قهرمان داستان بدون پرداخت هیچ تاوانی می‌تواند به هر جهانی برود، تعلیق از بین می‌رود، چون بیننده می‌داند هر گرهی با یک پرش باز می‌شود. در داستان‌های خوب، قدرت همیشه با بها همراه است: یا چیزی را از دست می‌دهی، یا خطر می‌کنی، یا باید چیزی را قربانی کنی. هر چه سفر ارزان‌تر باشد، انتخاب‌های شخصیت بی‌وزن‌تر می‌شود و فقط به یک دکمه شبیه می‌شود.

جمع‌بندی

«ماده تاریک» ایده‌ای دارد که می‌توانست یکی از ماندگارترین داستان‌های علمی‌تخیلی این سال‌ها باشد. شروعش خوب است و فضای کلی‌اش مخاطب را درگیر می‌کند. اما داستان در جایی که باید قوانین جهانش را محکم می‌کرد، به راه‌حل‌های ساده و راحت پناه برد. نتیجه اثری است که تماشایی است، ولی کامل نیست.

نکته‌ای که از این نقد می‌خواهم بماند این است: در داستان‌های تخیلی، قانون‌ها هستند که جهان را باورپذیر می‌کنند، نه علم. جهان داستان لازم نیست با فیزیک واقعی بخواند، اما باید با خودش بخواند. سه چیز کافی بود: تعداد جهان‌ها محدود باشد، ساخت مکعب دلیل و محدودیت داشته باشد، و سفر هزینه‌ای داشته باشد که شخصیت‌ها را در برابر انتخاب‌های واقعی قرار بدهد.

با این حال، سریال را برای ایده‌اش دوست داشتم و فکر می‌کنم ارزش دیدن دارد. فقط امیدوارم نویسنده‌ها دفعه‌ی بعد، پیش از آنکه قهرمان را به سفر بفرستند، اول قانون‌های راه را بنویسند.

نظر شما چیست؟ موافقید یا مخالف؟ منتظر شنیدن نظرتان هستم، البته مهربانانه. 🙂